Baskıya Hazır Dosya Hazırlama: CMYK, 300 DPI ve 3 mm Taşma Payı

Matbaaya gelen dosyaların büyük kısmı tasarım olarak iyi, teknik olarak eksiktir. Kenarda beyaz şerit kalan bir broşür, bulanık çıkan bir logo ya da ekranda turuncu görünürken kâğıtta kahverengiye dönen bir zemin çoğunlukla aynı kökten gelir: dosya ekran için hazırlanmış, baskı için değil. Aşağıdaki liste, bir dosyayı gönderdikten sonra "şunu da düzeltip tekrar yollar mısınız" telefonunu almamanız için yazıldı.

1. Belge ölçüsü: net ölçü ile dosya ölçüsü aynı şey değil

Her basılı işin iki ölçüsü vardır. Net ölçü, kesimden sonra elinize geçecek ürünün ölçüsüdür. Dosya ölçüsü ise net ölçüye her kenardan taşma payı eklenmiş hâlidir. Tasarım programında belgeyi net ölçüde açıp taşma payını ayrıca tanımlamak en temiz yoldur; InDesign ve Illustrator'da bu ayar "Bleed / Taşma" alanındadır.

A ve B serisi ölçüler ISO 216 standardından gelir: A0 bir metrekaredir, her küçük boy bir öncekinin uzun kenardan ikiye bölünmüş hâlidir ve kenar oranı her zaman 1:√2'dir. Bu yüzden A4 için hazırlanan bir tasarım orantısı bozulmadan A3'e büyütülebilir. Ancak taşma payı ölçeklenmez; büyüttüğünüz dosyada taşmayı yeniden 3 mm'ye ayarlamanız gerekir.

2. Taşma payı (bleed): neden 3 mm?

Kesim makinesi kâğıt destesini tek seferde keser. Yüzlerce yaprak arasında yarım milimetre civarında kayma olağandır. Arka plan rengi veya fotoğraf tam kesim çizgisinde biterse, kayan yapraklarda kenarda ince beyaz bir çizgi görünür. Zemini kesim çizgisinin 3 mm dışına kadar uzatırsanız, kesim nereye düşerse düşsün kenar dolu kalır.

Taşma payı yalnızca zemin ve kenara dayanan görseller içindir. Yazıyı ya da logoyu taşma bölgesine yaklaştırmak ayrı bir hatadır, bunu bir sonraki maddede anlatıyoruz. Büyük formatlı işlerde (branda, roll-up) taşma ve kenar payı ürüne göre değişir; kuşgözü ya da dikiş yapılacak brandada kenar payı 3-5 cm'ye çıkabilir, bunu sipariş öncesi sormak gerekir.

3. Güvenli alan: önemli her şey 3 mm içeride

Kesimin dışa kayabildiği gibi içe de kayabileceğini unutmayın. Telefon numarası, e-posta, logo, QR kod gibi kaybolmaması gereken her öğe kesim çizgisinden en az 3 mm içeride durmalıdır. Kartvizit gibi küçük ürünlerde biz 4 mm'yi daha rahat buluyoruz. Kenara sıfır çerçeve kullanmak da risklidir: 85 mm genişliğindeki bir kartvizitte yarım milimetrelik kayma, bir kenarda kalın, diğerinde ince bir çerçeve olarak hemen göze çarpar. Çerçeve şartsa en az 5 mm kalınlıkta tasarlanmalıdır.

Pratik ipucu: Tasarımın bir kopyasında kesim çizgisini ve 3 mm içerideki güvenli alanı ayrı bir katmanda renkli çizgiyle çizin. Göndermeden önce bu katmanı açıp her yazının çizgi içinde kaldığını kontrol edin, sonra katmanı silin ya da baskı dışı yapın.

4. Renk modu: CMYK ile başlayın

Ekranlar ışıkla, yani RGB (kırmızı, yeşil, mavi) ile renk üretir. Baskı ise mürekkeple, CMYK (camgöbeği, macenta, sarı, siyah) ile yapılır. RGB'nin gösterebildiği renk aralığı CMYK'dan geniştir; özellikle neon yeşiller, elektrik maviler ve parlak turuncular kâğıt üzerinde aynı canlılıkla elde edilemez. RGB dosyayı biz dönüştürdüğümüzde bu renkler matlaşır ve sonuç, ekranda onayladığınız görüntüden farklı olur.

Belgeyi baştan CMYK açmak bu sürprizi tasarım aşamasına çeker: soluklaşan rengi o an görür, alternatifini siz seçersiniz. Kurumsal renginiz CMYK'da tutmuyorsa Pantone gibi spot renk seçeneği vardır; bu ayrı bir konu ve baskı rehberimizde ayrıntılı ele alınıyor.

Siyah tonlarına dikkat

• Metin ve ince çizgiler: Yalnızca K100 (C0 M0 Y0 K100). Dört renkten oluşan siyah metin, renkler arasındaki milimetrik kaymada harflerin kenarında renkli hale bırakır.
• Geniş siyah zeminler: Tek başına K100 kâğıtta koyu gri görünür. Daha derin bir siyah için zengin siyah kullanılır. Değer matbaadan matbaaya değişir; kendi matbaanıza sorun. Biz C60 M40 Y40 K100 öneriyoruz.
• Toplam mürekkep: Dört kanalın toplamı genel kural olarak %300'ü geçmemelidir. C100 M100 Y100 K100 (%400) gibi "kayıt siyahı" değerleri kâğıtta kurumaz, yaprakların birbirine yapışmasına yol açar.

5. Çözünürlük: gerçek ölçüde 300 DPI

300 DPI kuralı, görselin basılacağı ölçüde geçerlidir. Web sitesinden indirilen 1000 piksel genişliğindeki bir fotoğraf 300 DPI'da yalnızca 8,5 cm genişliğe yeter. Aynı görseli A4 genişliğine (21 cm) yaydığınızda etkin çözünürlük yaklaşık 120 DPI'a düşer ve baskıda yumuşak, kenarları dağılmış bir görüntü çıkar.

Hesap basittir: piksel sayısını 300'e bölüp 2,54 ile çarparsanız santimetre olarak en büyük baskı genişliğini bulursunuz. 3000 piksel genişliğindeki bir fotoğraf 300 DPI'da yaklaşık 25 cm basılabilir.

• Kartvizit, broşür, katalog gibi elde tutulan ürünlerde 300 DPI.
• Afiş ve posterlerde 200-300 DPI; 50 x 70 cm üstünde 150 DPI kabul edilebilir.
• Branda ve bina giydirme gibi uzaktan bakılan işlerde gerçek ölçüde 100-150 DPI genellikle yeterlidir.

Düşük çözünürlüklü bir görseli Photoshop'ta 72'den 300 DPI'a "yükseltmek" kaliteyi artırmaz, yalnızca dosyayı büyütür. Logolar mümkünse vektör (AI, EPS, SVG veya vektörel PDF) olarak yerleştirilmelidir; vektör çizim hangi ölçüde basılırsa basılsın keskin kalır.

6. Yazı tipleri: göm ya da eğriye çevir

Bizim bilgisayarımızda sizin kullandığınız font yüklü değilse, dosya açıldığında yazılar başka bir fonta döner; satırlar kayar, Türkçe karakterler bozulabilir. İki çözüm vardır:

1. PDF'e fontu gömmek: PDF/X standartlarında fontların gömülmesi zorunludur. Doğru ayarla çıktı alınmış PDF'te bu sorun yaşanmaz.
2. Eğriye çevirmek (outline): Illustrator'da Text > Create Outlines komutuyla yazılar şekle dönüşür. Dikkat: eğriye çevrilen metin artık düzenlenemez. Düzenlenebilir bir yedek kopya mutlaka saklayın.

Okunabilirlik için alt sınırlar: gövde metninde en az 7-8 pt, çok ince (light, thin) kesimlerde 9 pt ve üzeri. Koyu zemin üzerine ince beyaz yazı, dört rengin hafif kaymasıyla kolayca dolar; bu durumda yazıyı kalınlaştırmak ya da puntoyu büyütmek gerekir.

7. Özel işlemler ayrı katmanda

Kabartma lak, yaldız (sıcak varak), gofre veya özel kesim içeren işlerde bu efektlerin nereye uygulanacağı ayrı bir katmanda ya da ayrı bir sayfada, %100 tek renk (genellikle K100 veya "Lak", "Varak", "Kesim" adında bir spot renk) olarak verilmelidir. Efekt katmanı baskı katmanıyla birebir aynı konumda ve aynı belge ölçüsünde olmalıdır. Kesim bıçağı gereken işlerde bıçak çizgisi kesintisiz tek bir vektör yol olmalı; bunu özel kartvizit ve kutu siparişlerinde sık görüyoruz.

8. Çok sayfalı işler: sayfa sırası ve 4'ün katı

Tel dikişli bir katalogda sayfa sayısı 4'ün katı olmak zorundadır, çünkü her yaprak ortadan katlanıp dört sayfa oluşturur. 22 sayfalık bir içerik ya 20'ye indirilmeli ya da 24'e tamamlanmalıdır. Dosyayı tek sayfalar hâlinde, okuma sırasıyla gönderin; montajı (imposizyon) matbaa yapar. Karşılıklı sayfa (spread) olarak gönderilen dosyalar ayrıştırılırken hataya açıktır. Broşür ve katalog işlerinde kırım ya da sırt bölgesine gelen yazılar da katlama ile kaybolabilir; kırım hattına en az 5 mm mesafe bırakın.

9. Gönderim formatı: PDF/X-1a

Matbaaların tercih ettiği teslim biçimi PDF/X-1a'dır (ISO 15930-1 ve 15930-4). Bu standart, dosyada RGB bırakılmamasını, fontların gömülmesini ve saydamlıkların düzleştirilmesini şart koşar; yani yukarıdaki kontrollerin çoğunu dışa aktarma aşamasında zorlar. InDesign ve Illustrator'da "PDF/X-1a:2001" hazır ayarı vardır. Dışa aktarırken "Use Document Bleed Settings" (belge taşma ayarlarını kullan) seçeneğini işaretleyin; aksi hâlde tanımladığınız taşma payı PDF'e geçmez.

Açık kaynak dosya (AI, INDD, PSD) göndermeniz gerekiyorsa bağlantılı görselleri ve fontları "Package / Paketle" komutuyla tek klasörde toplayın.

Göndermeden önce son kontrol listesi

• Belge net ölçüde, taşma payı her kenardan 3 mm
• Zemin ve kenara dayanan görseller taşma çizgisine kadar uzanıyor
• Yazı ve logolar kesimden en az 3 mm içeride
• Renk modu CMYK, metinler K100
• Görseller gerçek baskı ölçüsünde 300 DPI, logo vektör
• Fontlar gömülü ya da eğriye çevrilmiş
• Lak, varak, kesim gibi özel işlemler ayrı katmanda
• Çok sayfalı işlerde sayfa sayısı 4'ün katı, tek sayfa sıralı
• PDF/X-1a olarak dışa aktarıldı, taşma ayarı açık

Pratik ipucu: PDF'i çıktı aldıktan sonra Acrobat'ta "Çıktı Önizleme" (Output Preview) penceresini açın. Renk ayrımlarını tek tek kapatıp açarak hangi öğenin hangi mürekkepten oluştuğunu görebilir, siyah metnin gerçekten yalnızca K kanalında olup olmadığını saniyeler içinde doğrulayabilirsiniz.

Bu listeyi geçen bir dosya, baskı sırasında soru sorulmadan doğrudan üretime girer. Kâğıt ve gramaj seçiminde kararsızsanız kağıt rehberimize göz atabilir, dosyanız hazır olduğunda ölçü, adet ve kâğıt bilgisiyle birlikte teklif formundan bize iletebilirsiniz. Dosyayı ön kontrolden geçirip eksik varsa baskıdan önce haber veriyoruz.